Like Us On Facebook

Facebook Pagelike Widget

Gij Vreemde

Over grenzen, culturele authenticiteit en diversiteit op persoonlijk niveau

Verwelkomen we de nieuwe mensen die binnen onze territoriums komen of proberen we juist de grenzen omhoog te gooien?

We worden maar al te vaak in hokjes gestopt. Geslacht, afkomst, beroep en achtergrond bepalen algauw het beeld wat mensen van ons maken. Wat er verwacht wordt van ons, hoe we geacht worden te praten, wat te zeggen en ons te gedragen. Terwijl wij als mensen unieke wezens zijn, met uitdrukkingsmogelijkheden en gevoelens die voorbij beperkte categorieën gaan als: man, vrouw, Nederlands, Indonesisch, enzovoort.

Vooral in de media zien we de vertegenwoordiging van categorieën in catch-phrases gevangen: “De Nederlandse vrouw leest liever een boek in bed dan dat zij seks heeft” bijvoorbeeld. Dat is dan gebaseerd op een onderzoekje waarbij gevraagd wordt middels een vragenlijst naar de meest geliefde activiteiten in bed en op basis daarvan blijkt dat Belgische vrouwen meer van seks houden dan van lezen dan Nederlandse vrouwen. Wat betekent dit? Betekent dat dat ik als Nederlandse vrouw liever lees in bed? Maar wat als ik nu daarvan afwijk? Generaliserende uitspraken in knallende headlines beperken ons besef van de realiteit.

Wij-Zij denken

Het is jammer dat deze polariserende teksten zeer in zwang zijn in onze hedendaagse samenleving. Het “wij-zij” denken richt oprechte en diepe schade aan in onze gemeenschappen. Een onzichtbare scheidslijn verbindt diegenen die wij onder onze eigen groep scharen van mensen die wij als ‘de Ander’ ervaren. Er is niets mis met het verbeelden of ervaren dat iemand anders dan ons is. Maar dat wij dit stelselmatig doen op basis van uiterlijke kenmerken is ronduit racisme en discriminatie. Daarmee versterken wij enkel het ‘Nummer 39 met Rijst’ denken.

Het denken in ‘wij Nederlanders’ tegenover ‘jullie buitenlanders’ en bijvoorbeeld ‘wij Chinezen’ tegenover ‘jullie Nederlanders’ is beide even erg. Nationalistische verbondenheid en de warme deken van Chineesheid is comfortabel, het heeft positieve gevolgen en het is fijn om trots te zijn op je afkomst en daar kracht aan te ontlenen. Maar polarisatie tussen twee zogezegd verschillende groepen helpt niemand.

Etnische identiteit is maar één van de verschillende vormen van onze identiteit. Alleen maar het feit dat wij er anders uit zien en dat mensen ons benaderen alsof we Chinees, halfbloed of gemengd zijn, betekent niet dat wij ons daardoor moeten vangen in een beperkt idee van wat wij horen of mogen zijn.

Gelukkig wordt er sinds kort eindelijk over gedeelde identiteiten gesproken in Nederlandse media, zo lees je regelmatig over:  ‘Chinese Nederlanders’ of ‘Nederlandse Chinezen’. In Amerika sprak men al langer over Asian Americans, terwijl er hier dus nog steeds vaak wordt gevraagd: “Ben jij Chinees?”. Dit komt doordat de Verenigde Staten van origine een migrantenland is, terwijl wij hier in Europese landen naties hebben gebaseerd op een veronderstelde gemeenschappelijke geschiedenis.

Koloniale geschiedenis

Europeanen hebben tijdens hun verovering van de macht van de afgelopen vierhonderd jaar veel volkeren gekoloniseerd en letterlijk tot slaaf gemaakt. Nu nog steeds wordt dit gedaan in de neoliberale markteconomie, waarbij de arme onderlaag van ‘ontwikkelende landen’ wordt geëxploiteerd zodat grote westerse multinationals meer winst kunnen maken en wij goedkoop kunnen blijven consumeren. Onze economieën zijn wereldwijd afhankelijk van elkaar. Maar dat niet alleen: onze westerse cultuur is opgebouwd uit allerlei niet-Westerse elementen. Oost en West zijn simpelweg niet zo makkelijk te scheiden van elkaar.   

Laten we de stereotype Nederlandse symbolen nemen, zoals tulpen, Delfts Blauw en Zwarte Piet. De Tulp heeft zijn herkomst in Iran, Kazakstan en Afghanistan en is naar Nederland gekomen via Turkije. Delfts Blauw is natuurlijk een kopie van Chinees aardewerk. En Zwarte Piet is, helaas, een relikwie uit het koloniale tijdperk en de Black Face traditie uit de jaren 20. Zelfs de Nederlandse welvaart zoals toen in de ‘Gouden Eeuw’ is genomen door het handelen van goederen uit de koloniën, waarbij mensen ook als goederen verkocht werden.

Delftsblauw vs Chinees porselein

Zoek de verschillen. Links: Porceleyne Fles -Antiek Delfts blauw bord met Hollands waterlandschap met molen. Rechts: Blauw en witte porselein bord met een afbeelding van een Chinese draak uit de late Ming dynasty.

Zwarte Piet Blackface

Zoek de verschillen. Links:  Zwarte Piet. Rechts: Black Face. De kleding die Zwarte Piet aan heeft is een koloniaal slavenpakje, terwijl de Blackface rechts kleding aanheeft van het boerenland. Deze twee tradities, waarbij de een bedoeld als vermaak tijdens een kinderfeest en de andere als komedie om zwarten belachelijk te maken, staan ontegenzeggelijk met elkaar in verbinding.

Er is weinig te benoemen wat werkelijk Nederlands is; Als Nederlands-zijn gezien wordt als iets dat essentialistisch anders en afgesloten is van andere plaatsen en culturen. Onze natie-staat bestaat ook pas ongeveer tweehonderd jaar. Daarnaast, als we het over China hebben, beslaat dit land wél een veel wijdere historie. Maar alsnog kun je niet generaliserend spreken over de Chinese cultuur. Er wonen minstens 52 verschillende etnische groepen, die allen hun eigen ‘dialect’ of taal spreken, welk woord je gebruikt is een politieke keus.

Paradoxaal genoeg is het begrip ‘cultuur’ eigenlijk een vies woord geworden bij de opleiding Culturele Antropologie, omdat het leidt tot zoveel verwarring en essentialistisch begrenzend denken zoals het nu gebruikt wordt in de media. Uitspraken zoals “Dat komt door zijn cultuur”, maken van cultuur een ding. Alsof het een rugzakje is wat je op hebt en hetzelfde blijft zelfs al ben je in een nieuwe omgeving.

tulpentulp

Ook Hollands symbool de tulp werd geïmporteerd uit Turkije, een vroeger zeer kostbare bloem, die nu een Nederlands symbool is geworden.

Zoektocht naar authentieke cultuur

Als je nauwkeuriger kijkt zie je dat wat wij cultuur noemen niet statisch is en juist constant verandert. Tegenwoordig is er een zoektocht naar iets wat echt van ‘ons’ is, een fenomeen dat veroorzaakt is door de voortschrijdende globalisering. Onze behoefte aan verbondenheid met de historie laat zich zien in het Brexit verhaal. Uit culturele nostalgie kiest nu een kleine meerderheid in Groot Britannië voor een herwaardering van het verleden. Met jammere gevolgen, want waarschijnlijk zal dit het einde betekenen van het Verenigd Koninkrijk. En wie weet wat het zal betekenen voor de Europese Unie.

Zo lopen onze verwoede pogingen om te verbinden met een tijdloos classicisme allen spaak. We grijpen mis en in plaats van de Ware, Hoge en Reine cultuur te pakken te krijgen, reiken onze handen tot onzichtbare grenzen. Daarop slaand, verliezen wij onze eigen menselijkheid en precies dié beschaving waar wij zo hard naar op zoek zijn.

De ontmoeting van de ander als Gij

Die beschaving ligt volgens mij namelijk juist in de herkenning en erkenning van de Ander als een gelijkwaardige. Het Genève-verdrag, opgesteld na de Tweede Wereldoorlog, stelt dat vluchtelingen verwelkomt en opgevangen dienen te worden in tijden van oorlog. Helaas wordt hier nu in Europa wegens economische redenen totaal geen gehoor aan gegeven.

De ander als Gij ontmoeten, in plaats van hen denigreren tot objecten of getallen, waar wij gauw onze vooroordelen, angsten en onderbewustzijn op kunnen projecteren. Iemand als ‘Gij’ ontmoeten, betekent dat je erkent dat deze persoon een diepzinnig en onbekend wezen is, even moeilijk te bevatten als jouw eigen onbekende zelf. De Gij-ik relatie is beschreven door Martin Buber in het boek ‘I-Thou’.

Stel dat wij de vluchtelingenstromen niet meer als cijfers of kosten om te maken beschouwen maar als menselijke wezens zoals jij en ik. Dan ontstaat er direct mededogen en nieuwsgierigheid in plaats van de angst en wantrouwen die momenteel hoogtij viert.

De vluchtelingen uit Syrië bijvoorbeeld, zijn veelal hoogopgeleid en gekwalificeerd om bijvoorbeeld als dokter of schrijver te werken. Waarom kunnen de meeste Nederlanders hen niet verwelkomen als de kracht en intelligentie die zij ook komen brengen? Waarom is het zo gewoonlijk om vanuit schaarste te denken en te geloven dat deze mensen ‘onze banen’ komen opeten, in plaats geloven dat zij wellicht wel banen zullen gaan creëren. Westerse en soms ook Aziatische migranten worden meestal juist gezien als ondernemers die meer banen en commercie brengen naar ons land. Grappig detail, Syrië valt ook onder Azië, dus in feite zijn zij ook Aziatische migranten.

Yoda Nuclear Bomb

Rechts: de nucleaire explosie bij Nagasaki. Links: Yoda. Als wij als samenleving in staat zijn om ‘de Ander’ te bombarderen met als gevolg het uitsterven van de menselijke soort, is het des te belangrijker dat wij deze Force goed zullen gebruiken. Dat wij ons realiseren dat de Ander, helemaal niet zo anders is.


Xenofobie ligt meestal aan alle angsten met betrekking tot niet-witte nieuwkomers ten grondslag. Zoals Yoda zei: ‘Fear leads to anger, angers leads to hate, hate leads to… nuclear bombs.’ Om onze angst en wantrouwen opzij te zetten, dienen we de Ander als een Gij in plaats van een jij te ontmoeten, in nieuwsgierigheid en openheid. Het is belangrijk om onze vooronderstellingen over categorieën zoals arm, rijk, wit, zwart, geel of paars los te laten.

Categorieën blijven belangrijk. De illusie van een kleurloze samenleving is momenteel nog een droom. De koloniale geschiedenis van etnische groepen of het recente wijdverspreide seksisme valt niet zomaar weg te vagen met een vage en idyllische uitspraak zoals: ‘Maar we zijn allen één menselijk ras, waarom doen ras en gender er eigenlijk toe?’. Dit noemt Gloria Wekker, van White Innocence, het cordon sanitaire rondom de koloniale Nederlandse geschiedenis, waardoor oud-premier Balkenende idiote uitspraken kon doen zoals dat we terug moeten naar “die goede oude VOC mentaliteit”.

In onze mondialiserende wereld is het noodzakelijk voor mensen om in relatieve eendracht met elkaar leven, en juist hun verscheidenheid te vieren. Tenminste, als wij een toekomst tegemoet willen gaan waarbij de mens een fijn en aangenaam leven op aarde kan blijven hebben. Als we in grote steden met diverse mensen blijven leven, is het van belang dat we in ieder geval respect voor elkaar kunnen hebben. Wat vroeger gezien werd als iets typisch Nederlands, en waar ik zelf ook trots op was: tolerantie, is nu vergane glorie.

Compassie als wapen tegen onmacht en angst

Respect en liefdevolle vriendelijkheid dienen iedereen ten deel te vallen. Of je nu vluchteling bent, of rijke Yup in het centrum van Amsterdam. Iedereen verdient die warme gloed van vergiffenis en liefde. Dat is hetgeen wat wij van oudsher zochten in religie, waar wij nu keren tot seculiere spiritualiteit, zoals yoga en meditatie om onze bronnen te vervullen. Welke bron je uit put, het is mij eender. Zolang je maar je hart opent, kijkt voorbij de uiterlijke vormen, erkent en herkent dat ie-der-een lijdt, dat iedereen bekend is met eenzaamheid en pijn.

Boeddha bloem

Rechts: Foto door Irmeli Aro, Links: Foto door Sarah DeWitt

Boeddhistische meditatie vormt één van de manieren om je eigen voorraad liefdevolle vriendelijkheid te versterken. Als je verder komt in meditatie ontdek je dat de grenzen tussen jou en de anderen niet reëel zijn, dat wij allen verbonden zijn in wat Thich Nath Hanh noemt: inter-zijn. ‘Wij’ kunnen niet bestaan zonder ‘zij’. 

Mensen worden niet geboren als harde, koude wezens, die niet geven om anderen. Een kind is zo puur als een groen blad. Later droogt dat op en veranderen de kleuren, en krijg je de nerven beter te zien. Zonder liefde kan de persoonlijkheid niet ontwikkelen. Elk mens heeft compassie, begrip en warmte nodig en verdient dat ook. Juist de criminelen, de delinquenten, de mensen die totaal buiten de boot vallen hebben dit het ergste nodig van allen: om vergeven te worden, met name door zichzelf. Als zij in staat zijn om liefdevolle vriendelijkheid en empathie te ontvangen, breekt dit hun harde schulp open. Als je kijkt naar de persoonlijke geschiedenis van deze mensen is vaak meer dan duidelijk waarom zij verwerpelijk gedrag vertoond hebben, vaak zijn ze gevangen in armoede of zelf het slachtoffer geweest van geweld en misbruik. Als je mensen begrijpt, komt mededogen vanzelf.

Druppels op blad

Foto door Irmeli Aro

Compassie en liefdevolle vriendelijkheid zijn als water voor degenen die lang in de woestijn zijn geweest. 

De ervaring van compassie en liefdevolle vriendelijkheid wens ik iedereen toe. Volgende keer als je opmerkt dat je geest in de veroordeling schiet, naar jezelf of een ander, houd dan even stil. Wees je bewust. Bedenk jezelf hoe dit patroon van bepaalde groepen als een zwart schaap aanduiden in de geschiedenis geslopen is. Zoals de wijdverspreide discriminatie van Joden, het antisemitisme de voorloper was van de huidige xeno- en islamofobie. Zoals Shakespeare schreef: “I am a Jew. Hath not a Jew eyes? Hath not a Jew hands, organs, dimensions, senses, affections, passions? [..]  If you prick us, do we not bleed? If you tickle us, do we not laugh? If you poison us, do we not die? And if you wrong us, shall we not revenge?”

Breek de cyclus van pijn, verzet en wraak. Als je je overstroomd voelt met onmacht door de huidige toestand in Europa, neem jezelf voor om te glimlachen naar iemand op straat je niet kent, open je hart en verstil je veronderstellingen. Doe je best om elke persoon die je tegenkomt als een mysterieuze Gij te zien. Zo draag je bij aan duizend kleine revoluties, die op individuele schaal een spark rondom de wereld sturen.

Meer lezen:

Ich und Du (I and Thou) – Martin Buber (1923)

White Innocence: Paradoxes of Colonialism and Race – Gloria Wekker (2016)

Orientalism – Edward Saïd (1978)

Ways to Survive, Battles to Win: Iranian Women Exiles in the Netherlands and the US.- Halleh Ghorashi (2003)

Het hart van de Boeddha’s leer – Thich Nath Hahn (2010)

Gepubliceerd in Next Generasian News #15 op 9 september 2016

Anthropologist, Mother, Yogi, Chocolate addict and writer

Geef een reactie